دکتر امیر شریفی خضارتی، علی مهاجری مجد
وکلای پایه یک دادگستری
پس از پایان جنگ جهانی دوم، جامعه جهانی به این نتیجه رسید که برای جلوگیری از تکرار فجایع جنگی، باید یک نظام امنیتی مشترک ایجاد شود. نتیجه این تلاشها تأسیس سازمان ملل متحد در سال ۱۹۴۵میلادی بود. در قلب این سازمان، نهادی قرار گرفت که مسئولیت اصلی حفظ صلح و امنیت جهانی را بر عهده دارد؛ یعنی شورای امنیت.هدف اصلی شورای امنیت این است که قبل از آنکه اختلافات سیاسی میان کشورها به جنگ تبدیل شود، با ابزارهای حقوقی و دیپلماتیک از گسترش بحران جلوگیری کند. با این حال، در مناطقی مانند خاورمیانه که رقابتهای منطقهای و جهانی به شدت در هم تنیدهاند، ایفای این نقش همواره با چالشهای فراوان همراه بوده است.
تنشهای میان ایران، آمریکا و اسرائیل نمونهای از بحرانهایی است که در صورت تشدید میتواند امنیت کل منطقه و حتی جهان را تحت تأثیر قرار دهد.
جایگاه حقوقی شورای امنیت
در ساختار سازمان ملل متحد، شورای امنیت مهمترین نهاد تصمیمگیر در حوزه امنیت جهانی است. منشور سازمان ملل در ماده ۲۴اعلام میکند که مسئولیت اصلی حفظ صلح و امنیت بینالمللی بر عهده شورای امنیت است و کشورهای عضو این اختیار را به شورا واگذار کردهاند.تصمیمات شورای امنیت از اهمیت ویژهای برخوردار است؛ زیرا طبق ماده ۲۵منشور سازمان ملل، تمامی کشورهای عضو موظف به اجرای تصمیمات شورا هستند. به همین دلیل، شورای امنیت در مقایسه با بسیاری از نهادهای بینالمللی، قدرت اجرایی بیشتری دارد.اختیارات شورا در دو بخش اصلی منشور سازمان ملل بیان شده است: در فصل ششم منشور، شورا وظیفه دارد اختلافات بین کشورها را از طریق روشهای مسالمتآمیز مانند مذاکره، میانجیگری، داوری و سازش حلوفصل کند. هدف این اقدامات جلوگیری از تبدیل اختلافات سیاسی به درگیریهای نظامی است.
ابزارهای شورای امنیت
اما اگر بحران از مرحله اختلاف سیاسی عبور کند و به تهدیدی جدی برای صلح جهانی تبدیل شود، شورای امنیت میتواند بر اساس فصل هفتم منشور، اقدامات قاطعتری اتخاذ کند. در این حالت، شورا حتی اختیار دارد تحریمهای اقتصادی اعمال کند یا در شرایط خاص، اجازه استفاده از نیروی نظامی را صادر کند.شورای امنیت برای مدیریت بحرانها و جلوگیری از درگیریهای نظامی، ابزارهای مختلفی در اختیار دارد. نخستین و مهمترین ابزار، دیپلماسی و صدور قطعنامههای سیاسی است. بسیاری از بحرانهای بینالمللی با صدور قطعنامههایی آغاز میشوند که طرفهای درگیر را به خویشتنداری و گفتگو دعوت میکنند.
در مواردی که بحران جدیتر شود، شورای امنیت ممکن است از ابزار تحریم استفاده کند. تحریمها میتوانند شامل محدودیتهای اقتصادی، مالی، تسلیحاتی یا محدودیت سفر برای برخی مقامات باشند. هدف از این اقدامات، افزایش فشار سیاسی برای جلوگیری از تشدید بحران است.ابزار دیگر شورا، عملیات حفظ صلح سازمان ملل است. نیروهای حافظ صلح معمولا در مناطقی مستقر میشوند که احتمال درگیری نظامی وجود دارد. حضور این نیروها میتواند نقش بازدارنده داشته باشد و از وقوع درگیری مستقیم میان طرفها جلوگیری کند.
در شدیدترین حالت، شورای امنیت میتواند بر اساس ماده ۴۲منشور، اجازه اقدام نظامی جمعی را صادر کند. این اقدام زمانی صورت میگیرد که شورا تشخیص دهد صلح جهانی به طور جدی تهدید شده است.
خاورمیانه از نخستین سالهای فعالیت سازمان ملل یکی از مهمترین موضوعات مورد بحث در شورای امنیت بوده است. از جنگهای متعدد میان کشورهای عربی و اسرائیل گرفته تا جنگ ایران و عراق و بحرانهای اخیر منطقه، همگی بارها در جلسات شورای امنیت بررسی شدهاند.در برخی موارد، تصمیمات شورای امنیت توانسته است نقش مهمی درکاهش تنشها ایفا کند. برای نمونه، قطعنامه ۵۹۸شورای امنیت در سال ۱۹۸۷میلادی یکی از عوامل مهم پایان جنگ هشتساله ایران و عراق بود. این قطعنامه چارچوبی برای آتشبس و مذاکرات صلح فراهم کرد و در نهایت، به پایان یکی از طولانیترین جنگهای قرن بیستم انجامید.
چالش پنج عضو دائم
با این حال، در بسیاری از موارد شورای امنیت نتوانسته است به سرعت یا به طور مؤثر بحرانهای خاورمیانه را مدیریت کند. دلیل اصلی این مسئله، اختلافات سیاسی میان قدرتهای بزرگ است که در شورای امنیت حضور دارند.یکی از مهمترین ویژگیهای شورای امنیت، وجود پنج عضو دائم است؛ یعنی آمریکا، روسیه، چین، فرانسه و بریتانیا. این کشورها دارای «حق وِتو» هستند؛ به این معنا که هر یک از آنها میتواند با رأی منفی خود، مانع تصویب یک قطعنامه شود.حق وتو در بسیاری از بحرانهای بینالمللی به یکی از مهمترین موانع تصمیمگیری تبدیل شده است. هنگامی که منافع قدرتهای بزرگ با یکدیگر در تضاد قرار گیرد، احتمال تصویب تصمیمات قاطع در شورای امنیت کاهش مییابد.در خاورمیانه نیز همین مساله بارها مشاهده شده است. حمایت سیاسی برخی قدرتهای بزرگ از متحدان منطقهای خود گاهی سبب شده است شورای امنیت نتواند اقدامات مؤثری برای حل بحرانها انجام دهد.از سوی دیگر، حتی زمانی که شورای امنیت تصمیمی اتخاذ میکند، اجرای آن به همکاری کشورهای عضو بستگی دارد. اگر دولتها از اجرای تصمیمات شورا خودداری کنند، این نهاد با محدودیتهای عملی مواجه میشود.
چشمانداز آینده
با وجود تمام محدودیتها، شورای امنیت همچنان مهمترین سازوکار حقوقی برای حفظ صلح در نظام بینالملل است. بسیاری از بحرانهای جهانی هنوز از طریق مذاکرات و تصمیمات این نهاد مدیریت میشوند.در مورد تنشهای میان ایران، آمریکا و اسرائیل نیز شورای امنیت میتواند نقش مهمی در جلوگیری از گسترش درگیریها ایفا کند. تشویق طرفها به گفتگو، ایجاد سازوکارهای اعتمادسازی و استفاده از ابزارهای دیپلماتیک از جمله اقداماتی است که میتواند مانع از تبدیل تنشهای سیاسی به درگیریهای نظامی شود.
شما چه نظری دارید؟